‘ઇઝ્ઝત સે જીને કા’

ગંગુબાઈ કાઠિયાવાડીમાં જેમ આ સંદેશ ગંગુબાઈએ દરેક સેક્સવર્કરને આપ્યો હતો એવું જ કંઈક અપને આપ વિમેન્સ કલેક્ટિવનાં મંજુ વ્યાસ છેલ્લા બે દાયકાથી કરી રહ્યાં છે. જે સમાજને એની સ્ત્રીઓને માન આપતાં શીખવવું પડે એ સમાજ પાસેથી સેક્સવર્કર્સને માન અપાવવાની વાત અઘરી છે ત્યારે આવું લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું કામ મંજુબહેને કઈ રીતે શરૂ કર્યું અને હજી કરી રહ્યાં છે એની રસપ્રદ વાતો જાણીએ…..

૨૩ વર્ષ પહેલાં એક મલ્ટિનૅશનલ કંપનીમાં ખૂબ સારા પદે કામ કરતી મંજુ વ્યાસને તેની નિયતિ કોઈ કારણસર સમાજસેવા અર્થે મુંબઈના કામાઠીપુરામાં લઈ ગઈ. ત્યાં તેમને પાંચ વર્ષની એક નાનકડી છોકરી મળી. સહજતાથી તેમણે બાળકીને પૂછ્યું કે મોટા થઈને તારે શું બનવું છે?
છોકરીએ પળનો પણ વિલંબ કર્યા વિના કહ્યું, ‘બાઈ! મુઝે તો ઘરવાલી બનના હૈ!’ (અહીં ઘરવાલી શબ્દનો અર્થ થાય કોઠો ચલાવતી માલકિન.) 
જવાબ સાંભળીને ઘડીભર મગજ બહેર મારી ગયું હોય એમ મંજુ બેસી રહી. પાંચ વર્ષની છોકરીના મનમાં આવો વિચાર આવ્યો કઈ રીતે? સમજતાં વાર ન લાગી કે આ નાનકડી છોકરીએ જોયું હતું કે એની આસપાસ રહેતી સ્ત્રીઓમાં એક ઘરવાલી છે જેની પાસે પાવર છે, સત્તા છે, અને બધાને ઑર્ડર આપે છે. મારી મા એને આધીન થઈને રહે છે. તો બસ, હું પણ એ બનીશ. બાળક એ જ બનવાનું વિચારે છે જેનું એક્સપોઝર તેને મળે. આ  
બાળકો પાસે કોઈ એક્સપોઝર જ નથી એટલે સારા જીવનની કલ્પના સુધ્ધાં નથી. જેની કલ્પના અશક્ય લાગતી હોય એને હકીકત બનાવવાનો મંજુએ મનમાં દૃઢ નિર્ધાર કર્યો અને સેક્સવર્કર્સના જીવનના ઉદ્ધાર માટેનું એક નવું પ્રકરણ શરૂ થયું. 

નોકરી છોડી દીધી

ઇન્દોરમાં જન્મેલાં મંજુબહેન સંપન્ન પરિવારનાં. આઠ વર્ષની વયે મમ્મી ગુજરી ગયેલાં અને પતિનું મૃત્યુ પણ નાની વયે થયું. મુંબઈ યુનિવર્સિટીમાંથી એમબીએ અને હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલમાંથી બૉસ્ટન જઈને એક્ઝિક્યુટિવ મૅનેજમેન્ટ પ્રોગ્રામ ભણીને આવેલી મંજુએ ધીકતી કમાણીવાળી જૉબ છોડી દીધી અને ‘અપને આપ વિમેન્સ કલેક્ટિવ’ જૉઇન કેમ કર્યું એની વાત કરતાં મંજુબહેન કહે છે, ‘મને ખબર હતી કે મારી જૉબ મને ભૌતિક સુખ આપશે પણ આત્માને સુખ અને શાંતિ ત્યારે જ મળશે જ્યારે હું આ સ્ત્રીઓ માટે કંઈ કરી શકીશ.’ 

વિશ્વાસ જીત્યો 

પ્રોસ્ટિટ્યુશન આપણે ત્યાં ગેરકાનૂની છે પરંતુ આ એ ક્રિમિનલ ઑફેન્સ ગણાતો નથી. એટલે જ નથી સમાજ કે નથી કાનૂન આ સ્ત્રીઓ કે એનાં બાળકોનું રક્ષણ કરી શકતા. મંજુને સમજાતું હતું કે આ સ્ત્રીઓની મનઃસ્થિતિ કેવી છે. આ સ્ત્રીઓને અહીં વેચીને જતા રહેલા લોકો એના પોતાના જ હોય છે. એવા લોકો જેના પર એ કોઈ સમયે આંધળો વિશ્વાસ કરતી હતી. આ અવસ્થાએ એના મન પર કેવા ઘાવ છોડ્યા હશે. આ સ્ત્રીઓ ઝટ દઈને કોઈના પર વિશ્વાસ કરતી નથી હોતી. એમના માટે તમે ભલું વિચારો છો એવો વિશ્વાસ જીતવામાં ધીરજ જોઈએ છે, જે મંજુબહેને કેળવી અને ધીમે-ધીમે એ મહિલાઓને પણ સમજાયું કે આ વ્યક્તિ અમારું ભલું કરવા માગે છે. 

અઘરું જીવન 

‘અપને આપ વિમેન્સ કલેક્ટિવ’ મુંબઈમાં ખેતવાડી, કામાઠીપુરા અને તુર્બા રેડ લાઇટ એરિયામાં કાર્યરત છે. અહીં સ્ત્રીઓને એઇડ્સ અને સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ ડિસીઝ થાય છે જેની કોઈ જાગૃતિ તેમનામાં હોતી નથી. સૌથી પહેલાં રોગનો ભોગ બનેલી સ્ત્રીઓનો ઇલાજ મંજુબહેનની સંસ્થા દ્વારા થયો. આ સ્ત્રીઓ ભાગી ન જાય અને ઘરાકને વધુ હેરાન ન કરે એટલે શરૂમાં તેમને ડ્રગ્સ આપવામાં આવે જે પાછળ જતાં બંધાણમાં પરિણમે છે. આ દુનિયામાંથી બહાર નીકળવું મુશ્કેલ કેમ હોય છે એનું કારણ જણાવતાં તેઓ કહે છે, ‘આ સ્ત્રીઓને એમના ઘરના લોકો સ્વીકારતા નથી. જે પૈસા દઈને એમને વેચવામાં આવી હોય એટલા પૈસા તેમણે કોઠાવાળી બાઈને કમાઈ આપવા પડે છે. એના સિવાયના એના જેટલા પણ ખર્ચા થાય એ બધું એમાં જોડાતું જાય છે. જ્યારે એ ચુકવણું થઈ જાય ત્યારે એટલું મોડું થઈ ગયું હોય છે કે એ એની બહાર નીકળી શકતી નથી.’ 

બદલાવ 

આ સ્ત્રીઓને એમના મૂળભૂત અધિકારો, બેઝિક ભણતર, પૈસા વિશેની સમજ અને જરૂરી સ્કિલ્સ જેવી બેઝિક બાબતો શીખવવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે મંજુબહેનને કેટલીક સ્ત્રીઓ એવી મળી જે સેક્સવર્કરના કૂંડાળામાંથી બહાર આવીને સારું જીવન જીવવા માગતી હતી. મંજુબહેને તેમને એમાં કઈ રીતે મદદ કરી એ વિશે મંજુબહેન કહે છે, ‘ખાલી એમાંથી બહાર નીકળી જવું એ કોઈ સોલ્યુશન નહોતું. એમને પહેલાં શારીરિક અને માનસિક રીતે સ્વસ્થ કરવાની હતી. એમનાં બૅન્ક-અકાઉન્ટ ખોલ્યાં, સરકારી કાગળો બનાવડાવ્યા, ભણાવી, બહારની દુનિયાની સમજ આપી જેવાં નાના-નાના પગલે એમને સશક્ત બનાવી. એ પછી એમને વોકેશનલ ટ્રેઇનિંગ અપાવી જેથી તેઓ અન્ય કામ કરીને એમાં ટકી રહી શકે. તાલીમને કારણે કોઈ બ્યુટિશ્યન બની, તો કોઈએ ટેલરિંગ અને એમ્બ્રૉઇડરી શીખ્યું અને પોતાનું કામ શરૂ કર્યું.

દીકરીઓનું ભણતર 

‘ગંગુબાઈ કાઠિયાવાડી’ ફિલ્મમાં જેમ  પ્રોસ્ટિટ્યુટ્સના બાળકોના સ્કૂલ જવાના હક માટે ગંગુબાઈ લડે છે. એમ મંજુબહેને પણ એ માટે અથાગ પ્રયત્નો કર્યા છે. કોઠામાં જન્મતી દીકરીઓને તો આ જ ધંધામાં બેસાડવાની પેરવી કરવામાં આવે છે. આવું ન થાય એ માટે મંજુબહેન અને તેમની સંસ્થાએ માર્ગદર્શકનું કામ કર્યું. આ છોકરીઓના મેન્ટલ અને ફિઝિકલ હેલ્થકૅર, ડાયટ, ભણતર, કાઉન્સેલિંગ, કરીઅર ઑપ્શન અને બીજી જગ્યાએ એમને સ્થાપિત કરવા માટે પ્રોજેક્ટ હાથ ધર્યો જેના પરિણામ વિશે વાત કરતાં મંજુ વ્યાસ કહે છે, ‘અમે સેક્સવર્કર્સની દીકરીઓને ભણાવી, કાબેલ બનાવી અને પગભર પણ કરી. આજે એમાંથી કોઈ દીકરીએ કેટરિંગ કૉલેજમાં ડિગ્રી મેળવી અને ફાઇવ સ્ટાર હોટેલમાં શેફ છે, કોઈ હૉસ્પિટલના ઑન્કોલૉજી ડિપાર્ટમેન્ટમાં નર્સનું કામ કરે છે, કોઈ માસ્ટર્સ ડિગ્રી કરી ફાઇનૅન્શિયલ ઍનૅલિસ્ટનું કામ કરે છે અને કેટલીક દીકરીઓ પોલૅન્ડ અને સ્વીડન જેવાં શહેરોમાં સ્ટેજ પર્ફોર્મન્સ પણ કરી આવી.’

સૌથી મોટી સફળતા 

ઘણી દીકરીઓ જે આર્થિક રીતે પગભર બની તેણે ખુદ પોતાની માને પ્રોસ્ટિટ્યુશનમાંથી મુક્તિ અપાવડાવી અને એમને વધુ માનસભર જીવન પ્રદાન કર્યું એટલું જ નહીં, આ છોકરીઓએ પોતાનાં નાનાં ભાઈ-બહેનના ભણતરનો પણ સંપૂર્ણ ભાર પણ પોતે લઈ લીધો. છેલ્લાં ૧૦ વર્ષથી મંજુ વ્યાસ હેઠળ રહેલી એક પણ વેશ્યાની દીકરી વેશ્યાવૃત્તિ તરફ ગઈ નથી. ઊલટું એણે પોતાની એક સુંદર દુનિયા બનાવી છે જે મંજુ વ્યાસની સૌથી મોટી ઉપલબ્ધિ ગણી શકાય. એ બાબતે ખૂબ જ ઇમોશનલ થઈને તેઓ કહે છે, ‘આ દીકરીઓને માઓ જ્યારે કહે છે કે એમને જન્મ ભલે અમે આપ્યો હોય પરંતુ એમને જીવન આપવાનું કામ તમે કર્યું છે ત્યારે મને લાગે છે કે આ છોકરીઓને પોતાના બાળકની જેમ જ ઉછેરવાની મારી લાગણી એમના સુધી પણ પહોંચી છે.’

 

અઘરું કામ 
રેડ લાઇટ એરિયામાં જઈને ત્યાંના હિંસક લોકો સામે નીડર બનવાનું અને એ સેક્સવર્કરોને મળીને એના ઉદ્ધારની વાત કરવાની, માફિયાનો ભય હોવા છતાં તેમને બહારની દુનિયા બતાવવાનું સાહસ ક્યાંથી એકઠું કર્યું? એના જવાબમાં મંજુબહેન નિખાલસતાથી કહે છે, ‘તકલીફ તો ઘણી પડી. ઘણી વાર વિચાર્યું કે છોડી દઉં. પણ પછી લાગ્યું કે હું છોડી દઈશ તો આ સ્ત્રીઓનું અને એમનાં બાળકોનું શું થશે? એમનું વિચારીને જ ક્યારેય આ કામ છોડી ન શકી. મને લાગે છે કે એ મારી ફરજ છે, જે હું છેક સુધી નિભાવીશ.’ 

છેલ્લાં ૨૩ વર્ષથી ૩૨૦૦ સેક્સવર્કર્સના જીવનને બહેતર બનાવવાનો પ્રયાસ અને તેમની ૮૦૦થી પણ વધુ દીકરીઓ આ ધંધામાં ન પડે એ માટેના ભગીરથ પ્રયાસને એક સલામ